«ΣΗΚΩ ΜΑΡΓΙΟΛΑ»: Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟ ΠΙΟ ΣΠΑΡΑΚΤΙΚΟ ΜΟΙΡΟΛΟΪ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ (vd)

​Στην Ήπειρο υπάρχουν τραγούδια που δεν γράφτηκαν απλώς για να τραγουδιούνται. Γεννήθηκαν μέσα από αληθινό πόνο, ξενιτιά, έρωτα και θάνατο. Ένα από αυτά είναι και η περίφημη «Μαργιόλα», το ηπειρώτικο μοιρολόι που εδώ και σχεδόν δύο αιώνες συνοδεύει γάμους, αποχαιρετισμούς, πανηγύρια, αλλά και στιγμές βαθιάς συγκίνησης...

...
Πίσω όμως από τους ανατριχιαστικούς στίχους κρύβεται μια ιστορία αληθινή. Μια ιστορία που ξεκινά στις αρχές του 19ου αιώνα σε ένα χωριό των Ιωαννίνων και μετατρέπεται με τα χρόνια σε θρύλο της ηπειρώτικης παράδοσης.

Ένας μεγάλος έρωτας στην τουρκοκρατούμενη Ήπειρο

Γύρω στο 1819, στη Βελτσίστα Ιωαννίνων, τη σημερινή Κληματιά, ζούσε ένα νεαρό ζευγάρι που όλοι στο χωριό ζήλευαν για την ομορφιά και την αγάπη του. Ο Βασίλης ήταν εργατικός και γνωστός για την τιμιότητά του, ενώ η νεαρή σύζυγός του, η Μαρία, που όλοι αποκαλούσαν χαϊδευτικά Μαργιόλα, ξεχώριζε για την ομορφιά και τον ήπιο χαρακτήρα της.

Λίγους μήνες μετά τον γάμο τους έμαθαν πως θα αποκτούσαν το πρώτο τους παιδί. Η ζωή τους έμοιαζε ευλογημένη. Κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί την τραγωδία που θα ακολουθούσε.

Η επίθεση του Τούρκου χωροφύλακα

Μια μέρα, καθώς η Μαρία επέστρεφε στο σπίτι της, τράβηξε την προσοχή ενός Τούρκου χωροφύλακα της περιοχής. Εκείνος προσπάθησε να της επιτεθεί και να τη βιάσει. Οι φωνές της ακούστηκαν στο χωριό και συγχωριανοί έτρεξαν να τη σώσουν πριν συμβεί το χειρότερο.

Η νεαρή γυναίκα επέστρεψε σοκαρισμένη στο σπίτι και περιέγραψε τα πάντα στον άντρα της. Ο Βασίλης εξοργίστηκε και θέλησε αμέσως να εκδικηθεί.

Οι προύχοντες του χωριού όμως φοβήθηκαν πως μια τέτοια ενέργεια θα προκαλούσε σκληρά αντίποινα από τις οθωμανικές αρχές. Του ζήτησαν υπομονή, συμβουλεύοντάς τον να περιμένει την κατάλληλη στιγμή.

Η εκδίκηση που άλλαξε τα πάντα

Πέρασε σχεδόν ένας χρόνος. Η Μαργιόλα είχε φέρει πλέον στον κόσμο τον γιο τους και η οικογένεια προσπαθούσε να αφήσει πίσω της τον εφιάλτη.

Τον χειμώνα του 1821, μετά τα βαφτίσια του παιδιού, οργανώθηκε μυστικά το σχέδιο εκδίκησης. Ο Βασίλης παρέσυρε τον Τούρκο έξω από το χωριό, κοντά στα ερείπια του παλιού κάστρου, και εκεί τον σκότωσε.

Η δολοφονία προκάλεσε τεράστια αναστάτωση. Οι οθωμανικές αρχές ξεκίνησαν έρευνες, όμως κανείς από το χωριό δεν μίλησε. Για μήνες ολόκληρους επικρατούσε σιωπή.

Όταν όμως η Υψηλή Πύλη προκήρυξε αμοιβή για τον εντοπισμό του δολοφόνου, οι προύχοντες φοβήθηκαν ότι θα αποκαλυφθεί όχι μόνο ο Βασίλης, αλλά και όσοι τον βοήθησαν.

Η δραματική φυγή στα ξένα

Μέσα στη νύχτα αποφασίστηκε η φυγάδευσή του στη Ρουμανία με ψεύτικη ταυτότητα. Για να συγκεντρωθούν τα χρήματα, οι κάτοικοι έκαναν έρανο δήθεν για επισκευές σε δύο εκκλησίες του χωριού.

Ο Βασίλης αποχαιρέτησε τη γυναίκα και το παιδί του με βαριά καρδιά και ξεκίνησε το δύσκολο ταξίδι της ξενιτιάς.

Η διαδρομή όμως αποδείχθηκε σκληρή. Ο άνθρωπος που είχε αναλάβει να τον μεταφέρει τον εγκατέλειψε στην Κομοτηνή χωρίς χρήματα και βοήθεια.

Για χρόνια δούλεψε σκληρά σε μύλους και νεροτριβές μέχρι που κατάφερε να φτάσει στη Ρουμανία. Εκεί ξαναέχτισε τη ζωή του, απέκτησε περιουσία και σιγά σιγά έγινε επιτυχημένος έμπορος.

Παρά τα χρόνια που περνούσαν όμως, δεν ξέχασε ποτέ τη Μαργιόλα του.

Η επιστροφή που μετατράπηκε σε τραγωδία

Δώδεκα ολόκληρα χρόνια αργότερα, όταν πλέον πίστεψε πως ο κίνδυνος είχε περάσει, πήρε τη μεγάλη απόφαση να επιστρέψει στην Ήπειρο.

Φτάνοντας στα Γιάννενα έστειλε μήνυμα στη γυναίκα, στον γιο και στη μητέρα του να τον συναντήσουν εκεί, ώστε να επιστρέψουν όλοι μαζί στο χωριό.

Η είδηση της επιστροφής του σκόρπισε χαρά σε όλη τη Βελτσίστα. Η Μαργιόλα ετοιμαζόταν όλο το βράδυ για την πολυπόθητη συνάντηση με τον άντρα που είχε να δει πάνω από μία δεκαετία.

Η μοίρα όμως είχε άλλα σχέδια.

Κατά τη διάρκεια της νύχτας κατέρρευσε μέρος της στέγης του σπιτιού. Μια μεγάλη δοκός έπεσε πάνω στη Μαργιόλα και την καταπλάκωσε.

Το πρωί τη μετέφεραν βαριά τραυματισμένη στον γιατρό, ενώ ειδοποίησαν αμέσως τον Βασίλη στα Γιάννενα.

Εκείνος πρόλαβε να τη δει μόνο για λίγες στιγμές πριν αφήσει την τελευταία της πνοή.

Ήταν μόλις 33 ετών.

Το μοιρολόι που έγινε αθάνατο

Συντετριμμένος από τον πόνο, ο Βασίλης κάλεσε τους καλύτερους μουσικούς της εποχής. Ανάμεσά τους βρισκόταν και ο θρυλικός Λάλος Φάκος, δεξιοτέχνης του βιολιού και μουσικός που είχε συνδεθεί με την αυλή του Αλή Πασά.

Τους ζήτησε να δημιουργήσουν ένα τραγούδι για τη γυναίκα του. Ένα μοιρολόι που θα μπορούσε να εκφράσει τον αβάσταχτο πόνο του αποχωρισμού.

Έτσι γεννήθηκε η «Μαργιόλα».

Οι στίχοι παρουσιάζουν έναν συγκλονιστικό διάλογο ανάμεσα στον Βασίλη και τη νεκρή αγαπημένη του, που καλείται να σηκωθεί από τον τάφο για να αντικρίσει τον άντρα και το παιδί της.

Το τραγούδι έγινε γρήγορα μέρος της ηπειρώτικης ψυχής.

Ένα τραγούδι που δεν πέθανε ποτέ

Μέχρι σήμερα η «Μαργιόλα» θεωρείται ένα από τα πιο εμβληματικά ηπειρώτικα μοιρολόγια. Το κλαρίνο ξεκινά αργά και βαθιά, σαν θρήνος, πριν μπει η φωνή του τραγουδιστή που αφηγείται τον διάλογο ζωής και θανάτου.

Στην Ήπειρο το τραγούδι ακούγεται όχι μόνο σε κηδείες, αλλά και σε γάμους, πανηγύρια και αποχαιρετισμούς ξενιτεμένων. Για πολλούς  είναι ένα κομμάτι συλλογικής μνήμης.

Η ιστορία της Μαργιόλας παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο συγκλονιστικά αφηγήματα της ηπειρώτικης παράδοσης. Μια ιστορία έρωτα, εκδίκησης, ξενιτιάς και απώλειας που κατάφερε να νικήσει τον χρόνο και να μετατραπεί σε αθάνατο τραγούδι.

 – Σήκω, Μαργιόλα (ρούσα) από τη γη
κι από το μαύρο χώμα, Μαργιό-
Μαργιόλα μου.
-Με τι ποδάρια (η μαύρη) να σ’κωθώ
και χέρια ν’ ακουμπήσω, ψυχή,
καρδούλα μου.
– Κάνε τα νύχια σου τσαπιά, τις απαλάμες
φ’κυάρι, Μαργιό – Μαργιόλα
μου. Ρίξε το χώμα από μεριά την
πλάκα’ πο την άλλη, ψυχή, καρδούλα
μου. Σήκω να δεις τον Τσίτο*** σου
από’ ρχεται απ’ τα ξένα, Μαργιό-
Μαργιόλα μου, σήκω να δεις τον
άντρα σου, τρεις μούλες φορτωμένες.
– Δεν έχω μάτια (η μαύρη) να τον δω
και να τον συναντήσω, ψυχή,
καρδούλα μου, δεν έχω μάτια να τον
δω, στόμα να τον φιλήσω.
– Σήκω, Μαργιόλα (ρούσα) από τη γη
κι από το μαύρο χώμα, Μαργιό -Μαργιόλα
μου, σήκω να δεις τον άντρα σου
και το παλληκαράκια.
– Δεν έχω πόδια (η μαύρη) να σ’ κωθώ,
χεράκια ν’ ακουμπήσω ψυχή,
καρδούλα μου. Πάρε Βασίλη, το
παιδί και γύρνα κει στα ξένα, στα έρημα,
τα ξάλειμμα, δεν τα’ χω μαθημένα,
ψυχή, καρδούλα μου.