ΑΡΤΑ: 100 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΤΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΙΜΑΜ ΤΣΑΟΥΣ - Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΕΝΑ ΟΝΟΜΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΣΒΗΣΕ ΠΟΤΕ

Η Κατερίνα Σχισμένου συνομιλεί με τον ερευνητή και συγγραφέα Φώτη Βράκα για έναν αιώνα ιστορίας, μνήμης και ταυτότητας...

...
Εκατό χρόνια συμπληρώνονται από μια αλλαγή που αποτυπώθηκε επίσημα στα κρατικά έγγραφα, αλλά χρειάστηκε πολλές δεκαετίες για να περάσει στην καθημερινή συνείδηση των κατοίκων. Το 1926, ο ιστορικός οικισμός Ιμάμ Τσαούς μετονομάστηκε σε Άγιο Σπυρίδωνα, σε μια περίοδο κατά την οποία η ελληνική πολιτεία προχωρούσε σε ευρύτερες αλλαγές ονομασιών οικισμών.

Πίσω, όμως, από μια διοικητική απόφαση κρύβεται μια πολύ μεγαλύτερη ιστορία. Μια ιστορία που συνδέεται με την οθωμανική περίοδο, τα τσιφλίκια, τις αλλαγές στη διοικητική και κοινωνική οργάνωση, τις τοπικές αντιλήψεις για την ιστορική συνέχεια, αλλά και τη δύναμη της προφορικής μνήμης.

Για τους κατοίκους, το Ιμάμ Τσαούς δεν εξαφανίστηκε από τη μια μέρα στην άλλη. Το παλιό όνομα συνέχισε να ακούγεται στην καθημερινότητα, ενώ ακόμη και σε επίσημες αναφορές και χάρτες παρέμενε ζωντανό. Η μετάβαση στο «Άγιος Σπυρίδωνας» υπήρξε έτσι κάτι περισσότερο από μια απλή αλλαγή ονομασίας: αποτέλεσε μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας μέσα από την οποία ένας τόπος επαναπροσδιόριζε τη θέση του στη νεότερη ιστορία.

Με αφορμή τη συμπλήρωση ενός αιώνα από τη μετονομασία, η Κατερίνα Σχισμένου συζητά με τον ερευνητή και συγγραφέα Φώτη Βράκα, ο οποίος έχει αφιερώσει σημαντικό μέρος της έρευνάς του στην ιστορία, τη λαογραφία και τα αρχειακά τεκμήρια της περιοχής.

Ο κ. Βράκας φωτίζει άγνωστες πτυχές της διαδικασίας που οδήγησε στην επιλογή του ονόματος «Άγιος Σπυρίδωνας», αποκαλύπτει ότι υπήρξε πρόταση για την ονομασία «Ρωγοί», μιλά για τη σταδιακή μετάβαση από το καθεστώς των τσιφλικιών στην αυτονομία της κοινότητας και εξηγεί γιατί το παλιό όνομα Ιμάμ Τσαούς ή «Μαμτσαούς» δεν έπαψε να αποτελεί κομμάτι της συλλογικής μνήμης.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, παράλληλα, η αναφορά του στα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα από το 1530 έως το 1645. Πρόκειται για τεκμήρια που, όπως εξηγεί, δεν καταγράφουν απλώς ονόματα και σπίτια, αλλά προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για τη δημογραφία, την παραγωγή, την οικονομική δραστηριότητα και τις συνθήκες ζωής των κατοίκων μιας άλλης εποχής.

Η συζήτηση που ακολουθεί είναι ουσιαστικά ένα ταξίδι στον χρόνο. Από το Ιμάμ Τσαούς και το Τσαβουσάν των οθωμανικών καταστίχων μέχρι τον Άγιο Σπυρίδωνα της νεότερης εποχής, αναδεικνύοντας πως η ιστορία ενός τόπου δεν βρίσκεται μόνο στις επίσημες αποφάσεις και στα ΦΕΚ, αλλά και στις λέξεις που επιμένουν να χρησιμοποιούνται, στις μνήμες των ανθρώπων και στα αρχεία που διασώζουν όσα ο χρόνος δεν κατάφερε να σβήσει.

Η συνέντευξη

Κατερίνα Σχισμένου: Κύριε Βράκα, με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη μετονομασία του χωριού από Ιμάμ Τσαούς σε Άγιος Σπυρίδωνας, ποιες ήταν οι συγκεκριμένες τοπικές συνθήκες και οι διεργασίες που οδήγησαν στην επιλογή αυτού του ονόματος το 1926;

Φώτης Βράκας: Στο ΦΕΚ 332, 21.09.1926 ανακοινώνεται η απόφαση του Υπουργείου Εσωτερικών για μετονομασίες οικισμών με κακόηχα ονόματα. Ένα από αυτά ήταν και το Ιμάμ Τσαούς. Συγκροτήθηκαν επιτροπές που έκαναν προτάσεις για τα νέα ονόματα.

Στην επιτροπή γνωρίζουμε ήταν και ο αείμνηστος ιστοριοδίφης και γυμνασιάρχης Τσούτσινος, ο οποίος πρότεινε ως μετονομασία το όνομα ΡΩΓΟΙ, καθότι, όπως ο ίδιος έλεγε, ήταν πάντα αναπόσπαστο κομμάτι των Ρωγών, άρα και κομμάτι της ιστορίας της Άρτας.

Μάλιστα ο Τσούτσινος, παρά την έλευση και εγκατάσταση των προσφύγων στη Νέα Κερσούντα, όπου βρίσκεται το Κάστρο των Ρωγών σήμερα, πρότεινε το κάστρο να περάσει στον Νομό Άρτας, εφόσον πέρασε η Πέτρα στον Νομό Πρέβεζας.

Τελικά διάφοροι λόγοι δεν το επέτρεπαν και ο Τσούτσινος, παρότι έφερνε επιχειρήματα, δεν είχε υποστηρικτές. Είχε προταθεί και κάποιο άλλο όνομα, αλλά στο τέλος επικράτησε το όνομα ΑΓΙΟΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑΣ.

Εφόσον ψηφίστηκε στο κοινοτικό Συμβούλιο του «Ιμάμ Τσαούση», πέρασε στη Βουλή των Ελλήνων και έτσι με το ΦΕΚ 88-Β/16.11.1926 αναγνωρίστηκε σε κοινότητα Αγίου Σπυρίδωνα.

Κατερίνα Σχισμένου: Πώς επηρέασε την κοινωνική δομή και την καθημερινότητα των κατοίκων η παράλληλη μετάβαση από το καθεστώς του οθωμανικού τσιφλικιού στην οργάνωση της αυτόνομης κοινότητας;

Φώτης Βράκας: Απ’ ό,τι γνωρίζουμε αυτό άργησε πολύ. Το Ιμάμ Τσαούς προ δεκαετιών είχε πάψει να είναι οθωμανικό τσιφλίκι, αλλά ήταν μέρος του οικισμού, τσιφλίκι του τύραννου και τσιφλικά Καραπάνου.

Ο Καραπάνος πούλησε τα κτήματά του και κάποια έγιναν αναδασμοί από την κυβέρνηση Βενιζέλου. Έτσι, στη δεκαετία του ’30 μπορούμε να πούμε πως η κοινότητα ήταν πλέον αυτόνομη.

Κατερίνα Σχισμένου: Με βάση και τη δική σας συγγραφική μελέτη για τη λαογραφία της περιοχής, ποια στοιχεία της λησμονημένης παράδοσης και των εθίμων βοήθησαν τους κατοίκους να διαμορφώσουν τη νέα τους συλλογική ταυτότητα μετά την αλλαγή του ονόματος;

Φώτης Βράκας: Σε αυτό δεν άλλαξε σχεδόν τίποτα. Επίσης, και αν το όνομα άλλαξε στα χαρτιά, οι κάτοικοι συνήθιζαν ακόμη το παλιό όνομα. Το Ιμάμ Τσαούς και, σε τοπικό ιδίωμα, Μαμτσαούς.

Ακόμη και κρατικές υπηρεσίες το χρησιμοποιούσαν, όπως και η επίσημη χαρτογραφία. Μάλιστα, στο Β΄ Π.Π. η γερμανική κατασκοπία, σε χάρτη που έχω, γράφει μεν Άγιος Σπυρίδωνας, αλλά σε παρένθεση γράφει και το Ιμάμ Τσαούς.

Πιστεύω πως το παλιό όνομα Ιμάμ Τσαούς ή Μαμτσαούς άρχισε να εξαφανίζεται με τη δεκαετία ’50/’60. Αλλά δεν έχει σβήσει και αυτό είναι καλό, γιατί δεν μπορούμε να σβήσουμε την ιστορία μας, όπως και αν αυτή εξελίχθηκε.

Κατερίνα Σχισμένου: Ποιο είναι τελικά το πιο σπάνιο ιστορικό τεκμήριο, έγγραφο ή αρχείο που φέρατε στο φως κατά την έρευνά σας και θεωρείτε ότι εμπλουτίζει καταλυτικά την ιστορία του τόπου;

Φώτης Βράκας: Αναμφίβολα τα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα από το 1530 ως το 1645, τα οποία μας δίνουν ονόματα και σπίτια και έτσι έχουμε και μια δημογραφική ενημέρωση.

Παραπέρα δε, αυτά τα αρχεία μας δίνουν μέσω της φορολογίας και την παραγωγή και έτσι μπορούμε να έχουμε εικόνες με την ενασχόληση και διαβίωση των ανθρώπων τότε.

Μαθαίνουμε επίσης πως το Τσαβουσάν, ένα από τα πρώτα ονόματα του Ιμάμ Τσαούς, ανήκε στο χάσι της Άρτας, δηλαδή σε μια ανώτερη οικονομική μονάδα, η οποία ανήκε στον σουλτανικό οίκο, και έτσι δεν είχε σπαχήδες ή τιμαριούχους Οθωμανούς που να πιέζουν τον κόσμο για περισσότερη απόδοση.

Στο χάσι του Κάμπου ήταν κάπου 20 χωριά, αν δεν κάνω λάθος.